Recht op privacy en het Chinese surveillancesysteem: een onmogelijk duo?

Pels RijckenEvers SoerjatinYoung Talent GroupJPR Advocaten

Recht op privacy en het Chinese surveillancesysteem: een onmogelijk duo?

Door Arjan Boot

Camera’s bij elk stoplicht die je controleren en beboeten als je door rood loopt of fietst. Het zou een nachtmerrie zijn voor menig voetganger en fietser in Utrecht. Het klinkt futuristisch dat dit soort camera’s met gezichtsherkenning worden geplaatst, waarmee bijna elke burger kan worden opgespoord. Dit is echter de realiteit in delen van China, waar kunstmatige intelligentie op grote schaal wordt toegepast en ontwikkeld voor bijvoorbeeld het surveillancesysteem.[1] Met kunstmatige intelligentie, ook wel AI, wordt big data gebruikt om technieken als gezichts- en beeldherkenning te verbeteren. Die big data is een grote verzameling van gegevens en dat roept meteen de vraag van gegevensbescherming op. Hoe wordt de privacy van de burger in China en daarbuiten beschermd in tijden van big data en AI?

China is immers koploper in het gebruik en de ontwikkeling van AI.[2] Daarom is het goed om te kijken hoe China omgaat met het gebruik van big data in verband met privacywetgeving. Dat het Aziatische land een nogal gecompliceerd rechtssysteem heeft, maakt dat niet makkelijker. Dat komt te meer door het gegeven dat het land wordt bestuurd door één partij, de Communistische Partij. De wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht vallen onder deze partij. Zo zijn de meeste rechters in China ook lid van de Communistische Partij. Voor Westerse begrippen is dit wellicht onverantwoord, maar in een eenpartijstaat als China heersen andere normen en waarden. Die andere normen en waarden komen ook terug in de privacywetgeving van het land.

Volgens Li-Ming Wang, bestuurder van de Renmin Universiteit en belangrijke adviseur van de Chinese overheid op het gebied van gegevensbescherming, richt de Chinese moraal zich meer op sociale harmonie en een gemeenschapsgedachte.[3] Dit Confuciaanse beeld verschilt volgens Wang van het Westerse ideaal van mensenrechten en individuele vrijheid. Het begrip ‘privacy’ had daardoor lange tijd een negatieve bijklank in China, omdat het stond voor het houden van geheimen voor de gemeenschap. Hoewel dit beeld de grondslag blijft voor de mening over privacy in China, is er de laatste jaren meer aandacht voor het waarborgen van bepaalde rechten. Lange jaren ontbrak in China enige vorm van centrale privacywetgeving, tot 2009. De reden hiervoor is dat in technologische ontwikkelingen, zoals big data, steeds meer gebruik wordt gemaakt van persoonlijke gegevens. Wang erkent echter dat de Chinese privacywetgeving nog vrij vaag is en zegt dat er in de toekomst duidelijkere wetgeving moet komen.

Op de International Data Protection and Privacy Commisioner’s Conference in 2017 sprak naast Wang ook Xiaodong Zuo van het China Information Security Research Institute.[4] Zuo zei dat de bescherming van de privacy van individuen in het verleden niet goed is gedaan in China. Volgens Zuo komt dat dan ook door de economische ontwikkeling van de laatste jaren. Ter verbetering van de bescherming van persoonsgegevens heeft China de wet op cyberveiligheid aangenomen in 2016, beweert Zuo. De vraag is echter of dit wel echt tot een betere gegevensbescherming leidt van burgers. Deze wet biedt volgens mensenrechtenorganisaties als Amnesty International de Chinese overheid meer mogelijkheden tot toezicht en censuur.[5] Buitenlandse websites worden geblokkeerd en ‘afwijkende meningen’ kunnen omwille van staatsveiligheid gecensureerd worden. Hoewel bedrijven die gegevens verwerken, meer verplichtingen krijgen om zorgvuldig om te gaan met data, kan de overheid een grotere rol speler als toezichthouder. Hierdoor kan de Chinese overheid meer persoonsgegevens verkrijgen van haar burgers.

In het Westen wordt dit gezien als nadelig, aangezien de individuele vrijheid van de burger wordt beperkt door de overheid. Maar in China hoeft een sterke, toezichthoudende overheid niet per definitie slecht te zijn. Dit heeft alles te maken met de gemeenschapsvisie op privacy en de daaruit volgende voordelen. De opvatting dat het recht op privacy van het individu niet zo belangrijk is omwille van het belang van de groep, zorgt er ten eerste voor dat Chinese bedrijven meer gegevens kunnen verwerken. Bedrijven als Alibaba, Tencent en Huawei vergroten daarmee hun machtspositie, want kennis, dan wel data, is macht. Aangezien de Westerse wereld meer restricties oplegt voor bedrijven voor gebruik van persoonsgegevens, hebben de Chinese bedrijven meer vrijheid om te ontwikkelen en te innoveren. Hierdoor lopen Chinese bedrijven voorop in de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie[6]. Dit is uiteraard goed voor de Chinese economie, waar uiteindelijk het Chinese volk ook van profiteert.
Ten tweede maakt de Confuciaanse opvatting over privacy het mogelijk om een machtige toezichthouder te creëren, wat te zien is in de Toezichtwet uit 2018[7]. Doordat de overheid veel gegevens mag verzamelen door vage wetgeving, kan de overheid de burger ook goed controleren. Dit doet de Chinese overheid bijvoorbeeld via camera’s bij stoplichten. Voor de Chinese burger die niets fout doet, is dit systeem heel mooi. Het systeem zorgt voor een veiligere samenleving, beloont goed gedrag en straft onwenselijk gedrag. Als we echter kijken naar de geschiedenis, leren we dat dit soort systemen niet altijd goed uitpakken.

Het surveillancesysteem, ook wel het sociaalkredietsysteem, zorgt namelijk voor onderdrukking van de Chinese burger. De individuele vrijheid van de burger wordt steeds verder ingeperkt, waardoor een burger niet meer kan leven zoals hij wil en niet meer zijn mening kan uiten. Uiteraard is deze opvatting gebaseerd op het Westerse beeld van mensenrechten en individuele vrijheid, maar de vraag is of dit systeem wel de beoogde sociale harmonie in China stimuleert. Mensenrechtenorganisaties vinden duidelijk van niet. Dit te meer, omdat de Toezichtwet uit 2018 de overheid meer ruimte geeft om mensen preventief op te sporen en vast te zetten. Alles gaat in het belang van de staatsveiligheid, maar niet in de wil van de individuele burger.
Bovendien is nog maar de vraag of elke Chinese burger profiteert van de innovatie van de Chinese bedrijven. In het programma van Ruben Terlou, Door het Hart van China, zien we genoeg boeren en stedelingen die in armoede leven en niets merken van de technologische vooruitgang in het land. De inkomsten uit de innovatie in kunstmatige intelligentie zal dan vooral naar de bedrijven zelf gaan en naar de machtige personen in China. Er is dan ook sprake van een ongelijke verdeling in het land en daardoor zal de economische welvaart door innoverende Chinese bedrijven niet het gehele volk toekomen.

Of het surveillancesysteem in Nederland zou kunnen worden toegepast, lijkt hooguit onwaarschijnlijk. Dit komt simpelweg door een verschil in normen en waarden en de bestaande staatsvorm. De Westerse wereld gaat zoals eerder genoemd, uit van de individuele vrijheid van de burger, een Verlichtingsgedachte. Hierbij hoort ook dat de rechten van de burger worden beschermd en dus ook het recht op privacy. In Nederland kunnen we dat duidelijk zien in art. 10 van de Grondwet, maar ook in art. 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. In de Westerse wereld is het dus niet voorstelbaar dat een systeem dat zodanig gebruik maakt van persoonsgegevens, aangezien er sprake is van vaste en duidelijke rechten op privacy. Dit is anders dan in China, waar privacy maar vaag in de wet is opgenomen.

Al met al zien we dat China steeds meer aandacht schenkt aan het begrip ‘privacy’ in de wetgeving. De Confuciaanse opvatting dat individuele privacy onderdoet voor het collectief blijft echter aanwezig. Hoewel er nieuwe wetgeving wordt opgesteld, is het maar de vraag of het de bescherming van persoonsgegevens echt ten goede komt. De reden hiervoor is volgens mensenrechtenorganisaties dat het surveillancesysteem een groot gevaar is voor de vrijheid van de Chinese burger. Bovendien is de vraag of de economische welvaart door de innoverende bedrijven wel bij de Chinese burger terechtkomt. Het is in ieder geval zeker dat dit onderwerp in de toekomst wordt vervolgd.

 

[1] ‘Door het Hart van China’, VPRO NPO 2, 25 februari 2018

[2] M. Vlaskamp, ‘Gezichtsherkenning, surveillancedrones: China ontpopt zich als een groot laboratorium voor techniek waar het Westen nog huiverig voor is’, Volkskrant 9 augustus 2018

[3] S. Pfeifle, ‘China’s evolving views on privacy’, Iapp.org 28 september 2017

[4] S. Pfeifle, ‘China’s evolving views on privacy’, Iapp.org 28 september 2017

[5] ‘China’, amnesty.nl 25 februari 2019

[6] M. Vlaskamp, ‘Gezichtsherkenning, surveillancedrones: China ontpopt zich als een groot laboratorium voor techniek waar het Westen nog huiverig voor is’, Volkskrant 9 augustus 2018

[7] ‘China’, amnesty.nl 25 februari 2019

NysinghDirkzwagerNautaDutilhHouthoffDLA PiperVan DoorneHVG Law LLP
v
Inloggenclose